امل درگیسی — مستجب اولکوسال و 9 دوستو طرفیندن 1 ژانویه 1930-جو ایلده رومانینین حاکیمیتی آلتیندا اولان گونئی دوبروجا، حاجی اوغلو بازارجیق شهرینده نشر اولونان بیر مدنیت درگیسیدیر.[۱]
درگی قیریم موباریزهسینی تورک و دونیا ایجتیماعیتینه چاتدیران موهوم بیر مطبوعات اورقانی ایدی.
چاکرا (سانسکریت. चक्र؛ تبت.khorlo؛ چین. 轮) سانسکریت منشالی سؤز اولوب چارخ، دؤنوش معناسینا گلیر.[1][2] هیندو عادتلرینه و بعضی اینانج سیستملرینه گؤره اینسانین انرژی مرکزلرینین گیرداب فورماسیندا دؤنن انرژی نؤقطهلریندن عیبارت اولدوغونا اینانیلدیغی اوچون اونلارا بو آد وئریلمیشدیر.[3]
چاکرا هیند فلسفهسی و بعضی اوخشار آسیا مدنیتلرینده اینسان بدنینده مؤوجود اولان متافیزیکی و یا بیوفیزیکی انرژینین علاقه نؤقطهسی اولاراق قبول ائدیلیر. یوقا اوستالاری اینسانین گؤرونن فیزیکی مؤوجودلوغوندان علاوه داها حساس بیر اورقانیزمه صاحیب اولدوغونو ایدیعا ائدیرلر. بیز ایسه بونو آنجاق بعضی اؤزل وزیتلرده دویغولاریمیزین واسیطهسی ایله سئزه بیلریک.
اصلینده بدنیمیزده بیر چوخ واجیب چاکرا اولدوغو دوشونولور: مثلا، اوووجلارین ایچینده، دابانلاردا، دیز قاپاقلاریندا، دیرسکلرده اولان چاکرالار دیگرلرینه گؤره داها واجیبدیر. آما اساس چاکرا مرکزلری بدنیمیزده اونورغا بویونجا سیرالانیر.
تاج الشعراء، شاعری پر آوازه که غزلهای اجتماعی و عاشقانه اش چنان هنرمندانه بر فکر و جان صاحبان قدرت و زورگویان عصر محمدعلی شاه و احمد شاه و رضا شاه، تازیانه شد که سوز آن تا مغز استخوانشان شنیده شد. مدرسه و مجلس شورای ملی و سیاست، برایش فرقی نداشت. هر جا ظلم و ستمی دید، طبع شعرش گل کرد و سرانجام، تلخی اشعارش چنان بر زندان و زندانبان سنگین آمد که او را به اتاقِ حمام بردند و چنان ساکتش کردند که مشخص نشود بر اثر مالاریا جان سپرد یا بر اثر تزریق آمپول پر از خالی.
روز ۲۵ مهرماه هشتاد و دومین سالروز قتل میرزا محمد فرخی یزدی ملقب به تاج الشعرا به دست پزشکی بنام به اسم احمد احمدی معروف به جلاد شهربانی در عصر سلطنت رضا شاه پهلوی در سال ۱۳۱۸ است.
آنا سؤزو (قاقائوز. Ana Sözü) —مولداویده قاقائوز تورکجهسینده نشر اولونان ایلک قزئت.
ایلک قاقاوز قزئتی اولان " آنا سؤزو " تودور زانِتین امگی سایهسینده ایشیق اوزو گؤرموشدور.[۱] قزئتین ایلک نؤمرهسی 14 آقوست 1988-جی ایلده چاپ اولونموشدور.[۲]بوندان سونرا تودور زانت 1988-1994-جو ایللرده بو قزئتی چیخارمیشدیر.[۳] او، 1999-جو ایلدن بو گونهدک قزئتین باش رداکتورودور.[۱][۳]
قاقائوزیادا لاتین الیفباسینا کئچمک ساحهسینده ایلک آددیملار آتیلارکن، اوّلجه " آنا سؤزو " -نون صحیفهلرینده آلیشدیرما یازیلاری وئریلیب، 1993-جو ایلین سپتامبر آیینین 25-دن باشلایاراق دا قزئت بوتونلوکله لاتین الیفباسیندا چیخارماغا باشلامیشدیر.[۳]
| وئبسایت | anasozu.com |
|---|
کؤچورن: عباس ائلچین
یوغ و یا ساغو - یاس مراسیمی ایله باغلی آرکایک نغمهلردیر. بو متنلر اورتاق تورک فولکلور آرئالیندا گئنیش یاییلمیش "یوغ" ، "آغی" ، "ساغو" ، "یئدی" ، "ائدی" آدلاری ایله تانینمیشدیر. بو مراسیم اینسانلارین وفاتی زامانی یا ائوده، یا دا باسدیریلان زامانی دوزلدیلیر. اساس حیصه یاسین قورولدوغو یئرده ایجرا ائدیلیر. اوخونان ماهنیلار آغی آدلانیر. قدیم تورکلرده یوغچو اوزانلار – آغیچیلار قوپوزدا چالاراق اؤلن حاقیندا ماهنیلار دئیرلرمیش. همین مراسیمده اؤلن آدام تعریفلنر، اونون یاخشی جهتلری، خئییرخواهلیقلاری مؤوضو اولارمیش.[۱]
سوسپن بایرامی - آذربایجان جومهوریتینین ناخچیوان موختار جومهوریتینین اوردوباد بؤلگهسینده یایین گیرمهسی ایله علاقهدار کئچیریلن بایرام مراسیمی
خالق تقویمینه اویغون اولاراق آذربایجان خالقینین قیشین و یازین قارشیلانماسی اوچون مراسیم (چیلله) و بایرام (نوروز) قئید ائدرلر. سون دؤورون آراشدیرمالاریندان و توپلانمیش اتنوقرافیک چؤل ماتریاللاریندان معلوم اولور کی، اوردوباد بؤلگهسینده یایین گیرمهسی ایله علاقهلی "سوسپن" مراسیمی قئید ائدیلردی. ژوئن آیینین 21-ده یازین بیتیب، یایین گیردیگی گون اوردوباد بؤلگهسینده گیلانچای وادیسینین یوخاری حیصهسینده "سوسپن" آدلی مراسیم کئچیریردیلر. مراسیم زامانی اطراف کندلرین اینسانلاری دا شنلیگه قوشولاردی. مراسیمده بو بؤلگهنین اهالیسی سحر ائرکندن گمیقایا یاخینلیغینداکی بیبی قتَر پیرینی، قارا پیری زیارت ائدیردیلر. زیارت اوچون اوّلجهدن هر جور حاضیرلیق ایشلری گؤرولوردو. اینانج یئرلرینه گئدرکن یول بویو اینسانلار بیر بیرینین اوزرینه سو چیلهیردیلر. پیرلر زیارت ائدیلدیکدن سونرا اینسانلار گمیقایا آبیدهسینه دوغرو اوز توتاردیلار. اصل شنلیکلر بوردا باشلانیلیردی. خوصوصی بایرام یئمکلری حاضیرلانیر، آت یاریشلاری، یاللی و س. اویونلار کئچیریلیردی. کوسولولر مجلیسه گتیریله رک باریشدیریلیردی.
شانیدَر و یا اوزوم بایرامی سپتامبرین آخیرلرینده و اوکتوبرون اوّللرینده آذربایجاندا کئچیریلن اوزوم درمه و دوشاب پیشیرمه ایله شنلیک و شوکور مراسیمیدیر.اوزوملر یئتیشندن سونرا، باغچیلار قوهوملارینی اوزوم درمگه دعوت ائدر.قوناقلارین اکثریتی اوزون و اسکی عنعنهیه گؤره آغ پالتار گئیرلر و بو مراسیمده ایشتیراک ائدرلر.آشیقلاردا بو مراسیمده اوخویارلار.بوتون اوزوم باغچیلاری بو مراسیمین ناهارینا خوروز اتی و سویون یئیرلر.
فاطما خانیم آنی (17. عصر، ایستانبول – 1710، یئنیشهر، بورسا ویلایتی) — 17-18. عصرلرده یاشامیش آذربایجان شاعیرهسی.[1]
تبریزلی خواجه سعدالدین حسینجانین قیزیدیر. ایستانبولدا دوغولوب بؤیوموش و تحصیل گؤرموشدور. دئییلنه گؤره شعیر دیوانی وار ایمیش. فاطما خانیم آنی 1710-11-جی ایللرده یئنی شهرده وفات ائتمیشدیر. شرقین مشهور قادین شاعیرلریندن بحث ائدن بوتون منبعلرده حاقیندا معلومات مؤوجوددور.
عمادالدین میرزه محمد طاهرقزوینی — حسین خان قزوینینین اوغلو، "وحید" تخلوصو ایله آذربایجانین 17-18. عصر شاعیر، خطاط و تاریخچیلریندن و "تاریخ خُلد برین" کیتابی مؤلیفینین، محمد یوسیفین قارداشیدیر.[1] او، 1015-جی ایلده (هیجری) قزوین شهرینده دونیایا گلمیشدیر.[1] میرزه طاهر، 2. شاه عباس صفوی سارایینین رسمی تاریخچیسی ایدی و سونرا شاه سلیمان صفوینین وزیری اولدو.[2] اونون مشهور اثرلریندن 2. شاه عباس تاریخیدیر، دیگر اثرلری، تورکجه و فارسجا، پوئزیا و نثردیر.[2]
سو جدّیم آیینی - آذربایجانین بیر چوخ یئرینده و ائرمنیستان آذربایجانلیلاری آراسیندا یاییلمیش عادت. بو آیینده اینسانلار بیر-بیرینه سو آتیر و یا اینسانلار سویا آتیلیر. یاز آییندا کئچیریلیر.
سو جدّیم " سو " و " جدّیم-بابا " سؤزلریندن یارانمیش مورکّب سؤزدور. سو جدّیم (سو بابا) مورکّب سؤزونون اؤزونده ده سویا اینامین ایزی وار. ائله بونا گؤره ده مراسیم "سو جدّیم" آدلانمیشدیر. تورک خالقلاریندا موقدسلره، معبودلارا آرابیر بابا دا دئییرلر.
سایا (و یا سایاقان) - تورک و آلتای خالق مدنیتینده برکت مراسیمی. قورویوجو روحو اولان سایا خان آدینا تشکیل ائدیلر. حئیواندارلیقلا مشغول اولان جمعیتلرین برکتی آرتیرماق اوچون تشکیل ائتدیکلری بیر مراسیمدیر. اویونو آپاران آداما "سایاجی" دئییلیر. قویونلار دوغماغا باشلایاندا چوبانلار کند-کند ائو-ائو گزیب سایا توپلاییرلار. سایاجیلار کئچی دریسینه بورونرلر. سایا آدی وئریلن بایاتیلار(مانیلر) اوخویارلار. سایا خان ایله علاقهلی بیر مراسیمدیر. بوندان باشقا اوتلاق، مِرا کیمی معنالاری دا واردیر.
کوسا، سایا، پاینا، پاقتا دؤردلو بیر مراسیم سیلسیلهسی مئیدانا گتیررلر. بوندان باشقا سومر عنعنهسیندن یاخین شرق و اورتا آسیایا یاییلان و بو سیرالامایا اویغون دوشن ناردوقان بایرامی وار.
کؤوسَج (Kövsəc) - آذربایجانین بیر چوخ یئرینده یاییلمیش مراسیم.
کؤوسَج مراسیمی قیروودوشن آیدا ایجرا ائدیلیردی. اؤزونو گولمهلی کؤکه سالمیش بیر نفری تلخک گئییمینده قاتیرا میندیریر، سونرا دا کندی گزدیریب جاماعاتا دئییردیلر کی، بو گؤردوگونوز آدام قیشین دوشمنیدیر. یان-یؤرهده کی لر اونون اوستونه سو سپیر، قار آتیر، اطرافیندا مزهلی اویون و اَیلنجهلر گؤستریردیلر. او ایسه بیر الینده توکو یولونموش قارغا، او بیری الینده ایسه یئلپیک توتوب یئللهدیر، سایمازیانا "ایستیدیر، ایستیدیر، هئچ وئجیمه دئییل" - دئیه-دئیه های-کوی سالاردی.
مختار عمرخان اوغلو عوضوف 28 سپتامبر 1897 — 27 ژوئن 1961) — قازاخیستانلی پداقوق، یازیچی، ترجومهچی، تنقیدچی، سیاستچی، موتفکّیر.
قازاخستانین یازیچیلاریندان بیریدیر. قازاخ داستانلاری و عومومی تورک ادبیاتی ایله آراشدیرمالار ائتمیش، حکایه، ترجومه، سیناق، رومان نؤوعلرینده اثرلر یازمیشدیر. اؤزو اوچون "شرقین شولوخوفو" و یا " ایکینجی آبای " لقبلریندن ایستیفاده ائتمیشدیر.[1] قازاخ ادبیاتیندا غرب طرزینده نثر عنعنهسینین ایلک نومایندهسی حساب ائدیلیر. [1]
عبدالرزاق قورنه (1948، زنگیبار سولطانلیغی) - اینگیلیس دیلینده یازان تانزانیالی یازیچی . اینگیلیسده یاشاییر. 2021.جی ایلده ادبیات اوزره نوبل اؤدولو قازانیب.
Booker و Whitbread اؤدوللری طرفیندن قیسا سیاهیا آلینان "Paradise" ( "جنّت" ) (1994)، "Desertion" ("فراری") (2005) و لوس آنجلس تایمز بووک پرایزکیتاب اؤدولو اوچون قیسا سیاهیا آلینمیش "By the sea" ( " دنیز کناریندا " " (2001) رومانلاری نین مؤلیفیدیر.
بو سؤز ( عیان ین نخیریəYƏNİN NƏXİRİ ) ) بیر مثل اولاراق ایللر بویی سالماس دا و اونون چئوره سینده دیللر ازبری اولموش و بیزیم زمانه میزه قدر گلیب چاتمیشدیر . آمما گؤره ن بو حئکایه هاردان آرایا گلمیش و اونون گئرچیی نه دیر ؟ دئمه لی سالماس و اونون هنده ورینده اولان کند لر، گئچمیش زامانلاردان بری ، ایرانلا عثمانلی آراسیندا بیر سرحدی شَهر موقعیتی داشیمیش ، و مرز آراسی گئت گل ، و آلیش وئریش اولدوقدا ، چوخلی اولایلاردا باش وئرمیش دیر . ائله بو حئکایه ده اوردان قایناقلانیر
تؤرهنیش داستانی اولاراق بیلینن بو حکایه اصلینده کائو-چه'نین یارادیلیش داستانیدیر (چینجه : 高 車 高 车). فواد کؤپرولو ایسه هۆوئی-هۆ'نون داستانی اولاراق قئید ائدیلن بیر تورک داستانیدیر. [۱][۲]
بو داستان چین سالنامهلرینده وئی کیتابی [۳] و قوزئی سولالهلری تاریخی [۴] کیتابلارینا داخیل ائدیلمیشدیر.
اسکی هون حؤکمدارلاریندان بیرینین چوخ گؤزل ایکی قیزی وار ایدی. او قدر گؤزل ایدیلر کی، گؤک تئنگری اونلاری یئر تئنگریلرله ائولنمک اوچون یاراتدیغینا اینانیردی. حؤکمدار دا بئله دوشونوردو. قیزلارینی اینسانلاردان اوزاق توتماق اوچون اؤلکهنین قوزئی طرفینده هوندور بیر قوللـه تیکدیردی. قیزلارینی بو قوللـهده بوراخدی. ائولنمک اوچون یالواریب چاغیردیغی تانری، نهایت، بوز قورد شکلینده گلدی.بو قیزلارلا ائولندی. بو ائولیلیکدن دوغان دوققوز اوغوز-اون اویغور اوشاقلارینین سسی بوزقورد سسینه بنزهییردی.بو اوشاقلار بوز قوردون روحونو داشییاراق چوخالدیلار. [۵]
کؤچورن: عباس ائلچین
" هومّت " (قزئت) — آذربایجان تورکجهسینده ایلک غئیری-قانونی قزئت،سوسیال-دموکرات "هومّت " تشکیلاتینین اورقانی.
1904-جو ایلده محمد امین رسولزادهنین،مشهدی عزیز بیگوفون، ن.نریمانوفون، س.م.افندییئفین، پ.آ.چاپاریدزهنین بیر آرایا گلمهسی ایله یارادیلان " هومّت " قروپو سوسیال-دموکرات ایدئیاسینین داشیییجیلاری اولاراق نشریات ایشینی تشکیل ائتمگه باشلادیلار. قروپ ورقهلر و اینتیباهنامهلر بوراخیلماسینا، اونلارین اهالی آراسیندا یاییلماسینا چالیشیردیلار.
2. محمدرحیمخان (فیروز) (1845، خیوه – 1910، خیوه) —خیوه خانی(1864–1910)، اؤزبک قونقوراتلار سولالهسیندن، شاه، شاعیر و بستهکار
2. محمدرحیمخان سئیید محمد خان اوغلو 1845-جی ایلدهخیوه شهرینده آنادان اولموشدو. موکمّل مدرسه تحصیلی آلمیشدی. 1864-جو ایلده، آتاسی نین وفاتیندان سونرا حاکیمیته گلمیشدی. خانلیق اونون حاکیمیتی دؤنمینده، 1873-جو ایل مئی آیی نین 29-دا روسیه ایمپراتورلوغوطرفیندن ایشغال ائدیلمیشدیر.
2. محمدرحیمخان شاعیر ایدی. فیروز تخلوصو ایله کلاسیک اوسلوبدا شعیر یازیردی.
علیخان بؤکئیخان(قازاخ. Әлихан Бөкейхан؛ 1866، توکارون ناحیهسی، قارقارالی قزاسی، سِمیپالاتینسک ویلایتی، روسیه ایمپراتورلوغو — 27 سپتامبر 1937، موسکو، شوروی) — قازاخ ایجتیماعی خادیمی، موعلیمی، ژورنالیستی، اتنوقرافی.
دَودک (Dəvdək) (آدی قدیم تورک سؤزلری "دئو" (دیو)+ "تاوُ" (داغ)؛ (ارمنی Դավթակ Քերթող) عمله گلدیگینی احتیمال ائتمک اولار) منشأجه قافقاز آلبانلاریندان اولان، 7. عصرده یاشامیش آلبان شاعیری. اونون یارادیجیلیغیندان دؤوروموزه یالنیز جاوانشیرین اؤلومونه حصر ائتدیگی آغیت چاتمیشدیر.
سلیمان باقیرغانی (باقیرغان آتا، حاکیم آتا، سلیمان آتا) (12. عصرین 2 -جی یاریسی-تورکوستان ) - شاعیر، موتفکّیر، عالیم. خوجا احمد یسوینین موریدی.
اثرلری: باقیرغان کیتابی (قیپچاق تورکجهسینده یازیلمیش شعیرلر توپلوسو) و "آخیر زامان"، "معراجنامه"، "اسماعیل قیصهسی"، "بیبی مریم"، "یاریم آلما" کیتابلاری
محمد حئیدر دوُغلات، میرزه حئیدر (1499، تاشکند - 1551، کشمیر) - تاریخچی، دؤولت خادیمی. محمد حسین کورقانین اوغلو، آناسی خوْب نیگارخانیم یونسخانین کیچیک قیزی، بابورون آناسی قوتلوغ نیگارخانیمین باجیسی ایدی.
برداخ ( گئرچک آدی: بئردیمراد قارغابای اوغلو قاراق. Berdaq, Бердақ;؛ 1827[۱][۲][۳]، خیوه خانلیغی – 1900[1][2][3]، قاراقالپاقیستان جومهوریتی) — قاراقالپاقشاعیری.
قاراقالپاقلارین کونقرات قبیلهسینه منسوب اولان بئردیمراد قارغابای اوغلو 1827-جی ایلده آرال اطرافیندا دوغولوب. کیچیک یاشلاریندا والیدئینلرینین هر ایکیسینی ایتیرمهسی اونون حیاتلا ائرکن تانیش اولماسینا سبب اولوب. کند مکتبینده اوخودوغو واختلاردا چوبانلیقلا دا مشغول اولوردو. مدرسهده تحصیل آلدیقدان سونرا وارلی عاییلهلرین اؤولادلارینا درس دئیهرک پول قازانماغا باشلادی. تحصیلینی مدرسه ده داوام ائتدیررکن، تورک و شرق ادبیاتی کلاسیکلری ایله تانیش اولماسی گنج یاشلاریندا یارادیجیلیغا هوس گؤسترمهسینه وسیله اولدو. تورک لهجهلرینی و عرب فارس دیللرینی دریندن منیمسمهسی شاعیرین یارادیجیلیغینی اینکیشاف ائتدیرمهسینه شراییط یارادیردی.
امیری، یوسف امیری (15.عصر، هرات) تئیموریلر دؤنمینین تورک شاعیری.
امیری بایسونقور میرزا حیمایهسی آلتیندا یاشامیشدیر. تورک و فارس دیللرینده یازیب یارتمیشدیر. علیشیر نوایی " تورک ایدی و تورکجه یاخشی شعیرلری اولوبدور" ("مجالس النفایس") دئیه یازسا، دولتشاه سمرقندی، "شاهرخ دؤنمینده بؤیوک شؤهرت قازاندی" (تذکرة الشعر") دئیه تعریفلهییر. امیرینین تورکیهده بیر دیوانی هم ده "دهنامه" ، "چاغیر (چاخیر) و بنگ موناظیرهسی" اثریلری مؤوجوددور.
دوُربک (14.عصرین سونو، بلخ – 15.عصرین باشی) تئیموریلر دؤنمینین اؤزبک شاعیری.
دوُربکدن یالنیز "یوسف و زلیخا" داستانی گلیب چاتمیشدیر. اونون " یوسف وزلیخا" دستانی 1409.جی ایلده یازیلمیشدیر. داستان شرقده مشهور اولان "یوسف و زلیخا" افسانهسینه اساسلانیر. شرق ادبیاتیندا یاییغین سوژهیه دؤنوشن بو مؤوضو اؤزونه مخصوص بیر اوسلوبدا یئنیدن (اؤزبک تورکجهسینده) نقل ائدیلمیشدیر.
