محمد حئیدر دوُغلات‌

محمد حئیدر دوُغلات، میرزه حئیدر (1499، تاشکند - 1551، کشمیر) - تاریخچی، دؤولت خادیمی. محمد حسین کور‌قان‌ین اوغلو، آناسی خوْب نیگارخانیم یونس‌خانین کیچیک قیزی، بابورون آناسی قوتلوغ نیگارخانیمین باجیسی ایدی.

یاشامی

1508-1509-جو ایل‌لرده شیبانی‌خان بویروغو ایله آتاسی‌نین اعدام ائدیلمه‌سیندن سونرا گنج محمد حئیدرین یاشامی تهلوکه  آلتیندا قالدی. محمد حسین‌ین اعتیبارلی آدام‌لاریندان اولان مؤولانا محمد بؤیوک چتین‌لیک‌لرله محمدحئیدریبوخارادان بدخشانا  قاچیرماغی باجاردی. 1509 -جو ایلدهکابیله - بابورون سارایینا آپاردی. بابورون اونا یوکسک احتیرام گؤستردی. میرزه حئیدرین یازدیغینا گؤره، بابور اونا آتا کیمی آتالیق  ائله‌دی. اوچ ایل سونرا میرزه حئیدر اندیجانا، سولطان سعیدخانین سارایینا گئتدی و خانین سون گونونه قدر یانیندا قالدی. 1514 -جو ایلده کاشغاردا سولطان سعید خانین حاکیمیتی قورولدوقدا، میرزه حئیدر اونونلا بیرلیکده کاشغارا گلدی. خان گوونیب  بوتون قوشون و سلطنت ایشلرینی   اونا تاپشیریب محدودیت‌سیز حوقوق‌لار وئردی، عئینی زاماندا اوغلو ولیعهد عبدالرشیدین تربیه‌سینی ده اونا تاپشیردی. سولطان سعید خانین حاکیمیتی دؤنمینده میرزه حئیدربدخشان، کافیریستان، تبت، لادک و بیر چوخ حربی سفرلره رهبرلیک ائتدی.  1533 -جو ایلده سولطان سعیدخانین اؤلوموندن سونرا اوغلو عبدالرشید تاختا چیخدی. آنجاق دوُغلات سولاله‌سینده کی  قارشی‌دورما محمد حئیدری اؤلکه‌نی ترک ائتمگه مجبور ائتدی. محمد حئیدر اؤنجه بدخشاندا سردگران دولانیب سونرا لاهورا، بابورون اوغلو کامران میرزه‌نین یانینا گئتدی. 1539-1540-جی ایل‌لرده محمد حئیدر آقرادا هومایونا  قوشولدو. 1541 -جی ایلده کاشغار فتح ائدیلدیکدن سونرا محمد حئیدر بابوری‌لر آدیندان کاشغاردا حؤکمران‌لیق ائتدی. اصلینده  ایسه موستقیل اولاراق حؤکمران‌لیق ائدیردی. محمد حئیدر داغ طایفالاری ایله توققوشمادا اؤلدورولدو. 

یارادیجی‌لیغی

  محمد حئیدر مشهور  "‌تاریخ رشیدی‌"  اثری‌نین و جوغرافیا مؤوضوسوندا  "جهان‌نامه‌" آدلی تورکجه شعیر ریساله‌سی‌نین مؤلیفی‌دیر.  " ‌تاریخ رشیدی‌" شرقی تورکوستان، قازاخیستان و اورتا آسیانین   15-16-جی عصرین بیرینجی یاریسی تاریخی ایله باغلی دَیرلی بیر قایناق‌دیر. محمد حئیدر بو اثری بیر نئچه ایلین عرضینده کشمیرده یازمیشدی. اثر 2 بؤلومدن  -  "‌دفترلر‌"دن عیبارت‌دیر. بیرینجی بؤلومده توُغلوق تئمور دؤنمیندن عبدالرشیدخان دؤنمینه قدر، موغولیستان و کاشغاردا حؤکمران‌لیق ائدنجیغاتای‌لار تاریخینی آچیقلاییر.بو دفتر 1546-جی ایل، یعنی 2-جی بؤلومدن سونرا یازیلمیشدیر. 2- بؤلوم 1541-42.جی ایل‌لرده تاماملاندی، 1-جی بؤلومدن 4 دفعه  بؤیوک‌دور و مؤلیفین خاطیره‌لرینی احتیوا ائدیر. بو اثر "بابورنامه‌"  کیمی خاطیره ادبیاتی‌نین پارلاق نومونه‌سی‌دیر.  

"جهان‌نامه" اثری‌نین باشلانیشی

ثنا-ی جهان‌ آفرین‌غه بوُرون

کیم آندین ایمس‌تور ایشی یاشوُرون

نه کیم آدمی‌نینگ خیالی ییتر

هر ایش کیم اوُلوس‌دین نهانی ایتر.

باری آنینگ آلدیدا یکسان دوُرور

آچوق دشت گر تیره مسکن دوُرور.

نه کیم عالم و اهلیده باردوُر

آنینگ قوُدرتی آندا ایظاهردوُر.

جهاندا نی کیم جان و جان‌سیز دوُرور

هواده اوُچار ییرده یوگوروپ یورور.

آنینگ قوُدرتیندن پر و بال آچار

آنینگ قوُدرتی بیرله یوگوروپ قاچار.

درخت و گول و سبزه و خار و خس

آنینگ قوُدرتیندن اؤنوپ هر نفس.

چیقار ییردین و سبزه خورّم بوْلوپ

کؤنگول‌دین غم اوْل وقت کم بوْلوپ.

تاپیب هر بیری بیر صفتده کمال

تاپار چون کمالی‌غه ییتسه زوال.

بهار و خزان موسیمی کیم ایرور

بوُلارنینگ کمال و زوالین بیرور.

قایناق

• Mirzo Muhammad Xaydar, Tarixi Rashidi (Vvedeniye, per. s pers. A.Urunbayeva, R.P.Djalilovoy, L.M.Yepifanovoy), T., 1996.

کؤچورن: عباس ائلچین

میرزا محمدحیدر دوغلات ۱ ژانویه ۱۴۹۹ – ۱ ژانویه ۱۵۵۱) حاکم کشمیر و شاعر و تاریخ‌نگاربود که تاریخ رشیدی را به فارسی نوشت. تاریخ تألیف تاریخ رشیدی میان سال‌های ۹۴۸ تا ۹۵۳ بوده‌است.

پیشینه

محمد حیدر پسر محمد حسین گورکان از طایفهدوغلات و شاخه‌ای از مغولان چغتایی بود که به میرزا حیدر معروف بوده‌است و نیاکان او در خدمت خواقین مغول چغتایی، سمت امیری یا وزیری داشته‌اند. میرزا حیدر در ۹۰۵ هجری متولد شد و پس از قتل پدرش به فرمان شیبک خان، طی یک سلسله حوادث از مرگ حتمی نجات یافت و پس از آنکه مدتی را نزد بابر گذراند به سلطان سعید خان پیوست و بیشتر عمر خود را در خدمت این خان مغول سپری کرد.

پس از مرگ سلطان سعید خان، وی به نزد کامران میرزا و از آنجا به حضور ناصر الدین همایون پادشاه، پسران بابر، رفت. پس از شکست همایون از شیرشاه افغان، میرزا حیدر از او رخصت خواست و به کشمیر رفت و بعد از غلبه بر آنجا، مدت ده سال در کشمیر به نام نازک شاه یا نادر شاه حکومت کرد و سرانجام در ۹۵۷ کشته شد.

تاریخ رشیدی

مقالهٔ اصلی: تاریخ رشیدی

تاریخ رشیدی، رویدادهای خراسان، فرارود، ترکستان غربی و شرقی، جونغاریه (یا ولایت چینی‌ایلی)، تبت، لاداخ، گیلگیت، چیترال، و خان، بدخشان، افغانستان، کشمیر و هند شمالی را در بر می‌گیرد و نیز روابط شاه اسماعیل با اوزبکان، سرگذشت شیبک خان و تاریخ بابر پادشاه از مباحث مطرح شده در آن است. اما ارزش منحصر به فرد تاریخ رشیدی در این است که به شرح وقایع شاخه‌ای از تاریخ خاندان چنگیزی پرداخته که نشانی از آنها در منابع تاریخی دیگر نمی‌توان یافت، یعنی تاریخ اعقاب چغتای خان.

قلمرو خانات جغتای شرقی

منابع

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Mirza Muhammad Haidar Dughlat». دردانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۷ دسامبر ۲۰۱۷.
• تاریخ رشیدی / تألیف میرزا محمد حیدر دوغلات؛ تصحیح و تحقیق عباسقلی غفاری فرد. تهران: مرکز نشر میراث مکتوب، ۱۳۸۳. مقدمه، ص: ۲۵