BİLİMSEL

 درس جغرافیا یکی از دروس آموزشی در سراسر جهان است. جغرافیا افراد را با جهان پهناوری که در آن زندگی می نمایند،پیوند میدهدوبه بسیاری ازسوالات وکنجکاویهای دانش آموزان پاسخ می دهد.

شناخت جهان وکشور واستانی که درآن زندگی می کنیم برای همه ضرروی است.زیرا ما در آن محیط زندگی میکنیم نه درخلا.بنابرین هرکس بایدمحیط زندگی خودرابشناسدوبا طبیعت ومردمی که درآن زندگی وسالم داشته باشند.دانش جغرافیابه انسان وسعت چشم اندازی می دهدودر نتیجه فرهنگ فردرانسبت به محیط زندگی خود افزایش واعتلا می بخشد.

متاسفانه درکشور ما آموزش جغرافیا به دانش آموزان به صورت غیر فعال بوده ودانش آموزان درکلاس درس فقط شنونده هستند.برای اینکه علاقه دانش آموزان نسبت به درس جغرافیا برانگیخته شود وکلاس درس از حالت یکنواخت خودخارج شود ودانش آموزان فعالانه درجریان یاد گیری شرکت نمایندفعالیت های متنوعی درکتاب های درسی گنجانده شودتابرای یافتن پاسخ وانجام این فعالیت ها، دانش آموزان به فعالیت کشانده شوند.

درکتاب درسی جغرافیای یک فعالیت ها محدود است و میتوان از فعالیت های زیر بیشتر استفاده نمود.

1- نام گذاری روی نقشه وکاربردمهارت های جغرافیایی: این نوع نقشه هابرای یاد آوری مجدد اسامی مکان هاوپدیده های جغرافیایی به صورت گنگ در آمده باشدودانش آموزان راتشویق میکند که نقشه های کتاب رارا بادقت بررسی کند وسپس محل های مشخص شده را روی این گونه نقشه هانام گذاری نمایند.

2- تشخیص صحیح یا غلط بودن جملات : این گونه جملات برای تقویت قوه تشخیص وقضاوت دانش آموزان تنظیم شده باشدودانش آموزان بعداز مطالعه هرفصل بایدبتوانندصحیح یا غلط بودن جملات راتشخیص دهند.

3- کار باجداول کتاب :دانش آموزان ضمن ترسیم نقشه،رنگ زدن کار می کنند وعلاقه بیشترنسبت به درس پیدا می کنند.

4- خواندن دقیق مطالب وارقام متن کتاب وتهیه نمودارهای مختلف از این ارقام: مثلااز مقداروسعت استانها ویا جمعیت هرکدام ازاستانها ،نمودار ستونی رسم کنند.

5- مقایسه ومحاسبه :مثلا از روی نقشه، سه استان وسیع وسه استان کم وسعت را پیدا کرده ونام ببرند.

جمعیت استانها را باهم مقایسه کنند وتراکم نسبی هر استان را محاسبه کنند.البته وسعت وجمعیت استانها باید در جدولی در کتاب درسی قید شده باشد.

6- ترکیب اطلاعات جغرافیایی واستدلال: دانش آموزان ضمن پاسخ به سوالها،باید از اطلاعات جغرافیایی

خویش استفاده نموده وبا استدلال به بیان مسئله بپردازند.

ماننداین سوال : چرا باید از جنگل ها حفاظت کنیم؟

7-  قضاوت وداوری : دانش آموزان برای پاسخ به سوالات به قضاوت وداوری بپردازندواستدلال نمایند. مانند این سوال: آیا مردمان هر کشوری حق دارندآبهای رودخانه های خودراآلوده نمایند؟

8- پرورش قوه ادراک : سوالات با چند گزینه مطرح شود ودانش آموزان با اطلاعات قبلی خویش قضاوت خواهند کرد که کدام یک ازپاسخ ها صحیح است.  

9- یادآوری وبازگویی اطلاعات جغرافیایی :درپایان هرفصل تعدادی از کلمات جغرافیایی آن درس را به همراه لغات دیگرآورده ودانش آموزان با استفاده از حافظه خودوقدرت تفکیک خویش سعی می کنند

مطالبی که مربوط به درس است را از سایر مطالب تشخیص دهند.

10- نقشه خوانی :دانش آموزان ضمن کار با نقشه های کتاب وپاسخ گویی به سوالات مربوط به مهارت های خوددر زمینه کار با نقشه را افزایش داده وبرخی مطالب را نیزبا یکدیگر مقایسه خواهند کرد.

بعضی از فعالیتهای ذکر شده در جغرافیای دو مورد استفاده قرار گرفته است همین نوع فعالیتها در جغرافیای یک نیز می تواند مورد استفاده قرار بگیرد .حال به بررسی ونقد برخی از مطالب کتاب درسی می پردازیم .

فصل اول ،جغرافیای علمی برای زندگی : برای شناخت هر علمی در جهان لازم است تعریفی مناسب ونسبتا جامع از آن داشته باشیم ،زیرا بدون تعریفی مناسب از یک علم نمی توان به عمق آن پی برد و آن

را به خوبی شناخت. بنابرین لازم است درهر کتابی ابتدا تعریفی از آن علم و دانش آمده باشد که این کار در درس اول کتاب صورت نگرفته است . با توجه به اینکه کتاب جغرافیای یک برای تمامی رشته های دوره متوسطه تهیه شده است جای بعضی از مطالب خالی است .در صفحه شش کتاب دریک جمله آمده است که دانش آموزان جغرافیا مکان ها وپراکندگی پدیده ها را مطالعه می کند و همانطور که بعضی از جغرافیدانان بزرگ ، جغرافیا را علم پراکندگی پدیده ها معرفی می کنند. در فصول مختلف این کتاب به این مبحث کمتر توجه شده است. نشان دادن پراکندگی پدیده ها بر روی نقشه از وظایف اصلی جغرافیا است . نشان دادن تولیدات محصولات کشاورزی و صنعتی و خدماتی در این کتاب کمتر مورد توجه قرار گرفته است. درصورتی که در کتاب های جغرافیای ایران قبل از سال 1370 به این مباحث توجه بیشتری شده بود.

در فصل دوم، درس جغرافیای طبیعی ایران ، حداقل یک نقشه کامل از ناهمواری های ایران لازم است که در این کتاب به نقشه بسیار کوچک صفحه شانزده بسنده شده است. در بعضی از جملات کتاب نارسایی هایی دیده می شود. مثلا دراین درس از کتاب عوامل تنوع آب و هوای کشور ایران آمده است. ولی اگر این عوامل با شماره یا حروف الفبا مشخص می شد، بهتر بود: 1- عرض جغرافیایی  2- ارتفاعات و جهت آنها    3- فاصله از دریا    4- توده های هوا

درس سوم، جغرافیای انسانی ایران: در تمامی کتاب های جغرافیای انسانی در مورد سه ویژگی زبان، دین و نژاد همیشه مطالبی ارائه می شود. در این کتاب این سه ویژگی به هیچ وجه مورد توجه قرار نگرفته است و با توجه به ساختار متفاوت انسانی ایران از نظر زبانی و مذهب و قومیت ، لازم است هر چند به اختصار به این مطلب پرداخته شود. حداقل سه تا نقشه کوچک که هرکدام پراکندگی زبانی، مذهبی و نژادی مردم ایران را نشان دهد ضروری است . آیا قابل قبول است که یک دانش آموز ایرانی بعد از اتمام دوره متوسطه ، نداند که اقوام لر ، بختیاری ، بلوچ ، گیلک ، عرب ، آذری ، کرد و فارس در کدام مناطق میهن مان زندگی می کنند.یا د رکدام استان ها ، اهل سنت زندگی می کنند . ویا اینکه تعداد کمی سیاهپوست در جنوب کشور به صورت پراکنده زندگی می کنند و در دوره صفویه از افریقا ، مخصوصا زنگبار و شرق افریقا به ایران منتقل شده اند و همچنین مردم عرب تبار از نظر نژادی چه تفاوتی با بلوچ یا فارس دارند و هرکدام به چه گروه نژادی تعلق دارند.

یکی از مباحث مهم در جغرافیای انسانی هر سرزمین ، تقسیمات سیاسی آن کشور است که به این مبحث بسیار جزئی اشاره گردیده است. اگر این قسمت مقداری بیشتر و با چند نقشه ارائه می شد، بهتر بود. امروزه در بعضی از نقاط در گوشه و کنار کشور تابلو هایی می بینیم که  در آن اسامی تقسیمات کشوری آمده است، ولی به اشتباه. مثلا در ورودی یک شهر ، که حتی مرکز شهرستان هم نیست،  نام شهرستان به آن اطلاق گردیده است که ناشی از عدم شناخت افراد از این مقوله است. در کتاب همچنانکه تعداد شهر ها آمده است، لازم است در کنار ذکر تعداد آبادی ها ، تعداد روستا های کشور هم قید شود. حتی در جدولی چند سطری تعداد روستا های کمتر از 100 نفر بالای هزار نفری ذکر گردد. در ذکر تعداد آبادی ، یک مرغداری در خارج محدوده یک روستا نیز یک آبادی به حساب می آید در حالی که روستا نیست.

در آخرین انتخابات شوراهای اسلامی شهر و روستا، در 1015 شهر و 35 هزار روستا این انتخابات برگزار شد که گویای این است که در کشور ما تعداد روستاهای 20 خانوار به بالا یا با جمعیت بیش از صد نفر ، سی و پنج هزار روستا است. در حالی که تعداد روستا های کوچک و چند خانواری بسیار بالاست و انتخابات شورا ها در روستا های کمتر از بیست خانوار صورت نمی گیرد.

در مبحث شکل روستا ها در صفحه سی و دو کتاب روستا ها از نظر شکل به چهار گروه تقسیم شده اند که شامل روستا های متمرکز – پراکنده – طولی و پلکانی  است. ولی در کتاب های جغرافیای روستایی دو شکل از روستا شامل: الف – روستا های متمرکز (مجتمع یا گردآمده ) ب- روستاهای پراکنده (متفرق) ذکر می گردد. و روستاهای طولی (خطی)  و روستا های پلکانی و حتی روستا های چهار راه نشین از نوع روستا های متمرکز ( مجتمع ) می باشند، نه اینکه در تقسیم بندی روستا ها نوع جدا گانه به حساب آید.

فصل سوم، منابع آب: همچنانکه از نام منابع آب بر می آید بحث در مورد مقدار آب های جاری و دریاچه ها و دریا های کشورمان و نحوه ی استفاده از آن می باشد. آیا لازم نبود که یک صفحه از کتاب به نقشه منابع آب (رودها و دریاچه ها) ایران اختصاص داد ه شود.که دانش آموزان حداقل اطلاعات را از منابع آب ایران داشته باشند. حتی می توان در یک جدولی مهمترین رودخانه های کشور را  با مشخصات آنها، یعنی طول، مقدار حجم آب جاری، وجود سد بر روی آنها و شعبه های فرعی آن و محل ریزش رودها را فقط برای مطالعه ذکر گردد.

فصل پنجم ، اهمیت و نقش جنگل ها : در این درس لازم بود حفاظت از محیط زیست (از جمله جنگل و مرتع) بیشتر مورد توجه قرار بگیرد. دیگر اینکه توجه بیشتری به زندگی جانوری و حفظ حیات وحش می شد و از قوانین مربوط به پارک های وحش ، محدوده های حفاظت شده و محدوده های ممنوع جانوری آورده شود. امروزه مقوله حفاظت از محیط زیست بیشتر مورد توجه جغرافیدانان است که در این کتاب درسی باید بیشتر به آن پرداخته می شد.

فصل هشتم، جمعیت: در درس جمعیت تهیه یک جدول که در آن وسعت و جمعیت هر استان و شهرستان ذکر گردد. همچنین تعداد مهاجرین ورودی و خروجی هر استان ، تعداد بخش ها، دهستان ها و تعداد شهرها و روستا های  هر واحد قید گردد. دانش آموزان با توجه به آن جدول ، حداقل اطلاعات لازم و ضروری اولیه را کسب نمایند و استان ها و شهرستان ها را با هم مقایسه کنند. نمودارهای مختلف رسم نمایند. نقشه هایی رسم نمایندو مهاجر پذیری یا مهاجر فرستی هر استان را در روی نقشه با رنگ، مشخص و تعیین نماید.

فصل نهم، جهانگردی و ایرانگردی: این مبحث با عنوان امروزی اش همان گردشگری است. معرفی جاذبه های گردشگری ایران بسیار محدود صورت گرفته است. در جدولی می توان مهمترین مکان های دیدنی استان ها را فقط معرفی کرد. البته ممکن است این سئوال پیش آید که معرفی جاذبه های گردشگری استان ها در کتاب های جغرافیای هر استان انجام گرفته است. ولی هر دانش آموز فقط به کتاب استانی که در آن تحصیل می کند دسترسی دارد و شناخت وی از بیست و نه استان دیگر امکان پذیر نیست. بنابر این معرفی نقاط دیدنی طبیعی و جاذبه های تاریخی و فرهنگی مهم کشور ایران در این کتاب ضروری است.

فصل دهم، جغرافیا، جغرافیدانان و توسعه پایدار : بهتر است در عنوان این فصل کلمه آمایش سرزمین نیز اضافه گردد. توسعه پایدار با آمایش سرزمین لازم و ملزوم یکدیگرند. بدون آمایش ، توسعه پایدار معنی و مفهومی نخواهد داشت. چون توسعه پایدار هر ناحیه باید بر اساس توانمندی های آن ناحیه صورت گیرد که همان آمایش سرزمین است.

 سلماس فروردین 1388