امیر علیشېر نوایینینگ محاکمه اللغتین اثریگه بیر باقیش
امیر علیشېر نوایینینگ محاکمه اللغتین اثریگه بیر باقیش
محبوبالله توران
اولوغ امیر علیشېر نوایی تېموریلر دَورینینگ اېنگ یارقین سیماسی اېدی. او اۉزینینگ سلماقلی اثرلری بیلن تورک تیلی رونقی اوچون جوده کتّه اولوش قۉشگن ایجادکار. نوایی نه فقط بو تیلده نفیس اثرلر یرهتدی، بلکه اونی کمسیتیشلرگه قرشی حمایه قیلدی و اۉزینینگ مرغوب رسالهلری و یورهکلرنی قلقیتووچی شعرلری بیلن تورکی تیلنینگ ایجادی میدانی قنچهلیک کېنگ اېکنلیگی و بو تیل تورلی ساحهلرده باشقه تیللر، اینیقسه، فارسی تیلدن هیچ آرتده قالیشمسلیگینی اثباتلب بېرهدی.
او، فارسیگوی تورک شاعرلر حقیده سۉز یوریتر اېکن، اولرنی اۉز تیللری تۉغریسیدهگی بېفرقلیگی بیلن عیبلب، حتاکه اولرنینگ بعضیلری تورکی تیلنینگ معجزهکار اسراریدن ناآگاهلیکلرینی معلوم قیلهدی. او، اۉزینینگ «محاکمهاللغتین» اثریده بوندهی دېیدی: «کېرهک کیم بو خلق آرهسیدین پیدا بۉلغن طبع اهلی صلاحیت و طبعلرین اۉز تیللری تورغان اۉزگه تیل بیله ظاهر قیلمسهلر اېردی و ایشگه بویورمهسهلر اېردی. و اگر ایکـّلهسی تیل بیله اَیتور قابلیتلری بۉلسه، اۉز تیللری بیله کۉپراک اَیتسهلر اېردی و اگر مبالغه قیلسهلر ایکـّلهسی تیل بیله تېنگ اَیتسهلر اېردی». شونینگدېک، مذکور کیشیلرنینگ تورکی تیلده ایجاد اېتمهگنلیکلری باعثینی نوایی منه بوندهی بیان قیلهدی: «بو احتمالغه خود یۉل بېرسه بۉلمس کیم تورک اولوسینینگ خوش طبعلری مجموعی سارت تیلی بیله نظم اَیتقایلر و بالکل تورک تیلی بیله اَیتمهغایلر، بلکه اَیتهآلمهغایلر و اَیتسهلر هم سارت تورک تیلی بیله نظم اَیتقاندېک، فصیحلر قاشیده اۉقوی و اۉتکرهآلمهغایلر، و اۉقوسهلر هر لفظلریغه یوز عیب تاپیلغهی و هر ترکیبلریغه یوز اعتراض وارد بۉلغهی». او اۉزینینگ عیناً شو ادعاسینی اثباتلش و تورکی تیلنینگ ایجادی کېنگ قمراوینی باشقهلرگه کۉرستیش مقصدیده قیمتبها اثری «محاکمهاللغتین»نی یازهدی و بونده تورک و فارس تیللرینی تورلی جهتدن مقایسه قیلیب، نتیجهده تورک تیلی تخیل، لغتبایلیگی، گۉزل ترکیبلر یسش و معنا یېتکزیشده فارس تیلیگه کۉره اوستون توریشینی اثباتلهیدی.
بیر مسئلهنی یادده توتهیلیک که، نوایی اۉزینینگ محاکمهاللغتین اثرینی فارس تیلینی کمسیتیش اوچون اېمس، بلکه تورکی تیلنینگ ظرافتینی کۉرستیش، فارسیگوی تورک شاعرلرینینگ دقتینی اۉز آنه تیللریگه هم جلب قیلیش، همده اۉشه دَورگی تورکی تیلگه نسبتاً اعتبارسیزلیکنینگ آلدینی آلیش مقصدی بیلن یازگن. او، «تورک سارتدین تېز فهمراق و بلند ادراکراک و خلقتی صافراک و پاکراک مخلوق بۉلوبتور»، دېرکن، فارسی تیللی کیشیلر حقیده هم منه بو حقیقتلرنی بیان اېتهدی: «سارت تورکدین تعقل و علمده دقیقراق و کمال و فضل فکرتیده عمیقراق ظهور قیلیبدور»، دېیدی. حضرت نوایی اۉزینینگ یوقاریدهگی سۉزلریگه دلیل کېلتیریب، «بو حال تورکلرنینگ صدق و صفا و توز نِیتیدن و سارتلرنینگ علم و فنون و حکمتیدین ظاهردورور»، دېیدی، «ولېکن تیللریده کمال و نقصان حیثیدین فاحش تفاوتلردور که الفاظ و عبارت وضع قیلورده تورک سارتقه فایق کېلیبدور»، دېیه، مذکور ایکـّی تیلنی تورلی جهتلردن تقـّاسلشگه باشلهیدی.
اولوغ نوایی، همهدن آلدین یوزته تورکی سۉزنی[۱] بېلگیلب، «بو یوز لفظدور که غریب مقاصد اداسیده تعیین قیلیبدورلر که هیچ قیسی اوچون سارت تیلیده لفظ یسهمهیدورلر که برچهسی محتاج الیهدور که تکلم چاغیده کیشی انگه محتاج بۉلور. کۉپی انداقدور که اصلا انینگ مضمونین تفهیم قیلماق بۉلمس، و بعضینی که انگلتسه بۉلغهی هر لفظ تفهیمی اوچون نېچه لفظنی ترکیب قیلماغونچه بۉلمس، اول داغی عربی الفاظ مددی بیله و تورک الفاظیده بو نوع لفظ کۉپ تاپیلور»، دېب، بو نادر سۉزلرنینگ کیفیتینی بیان قیلهدی.
او، غرایب سۉزلر بابیده گپیریشنی دوام اېتدیررکن، «ایچماق» سۉزینینگ معادلی فارسی تیلده موجود بۉلسه، «سیپقرماق» و «تامشیماق» سۉزلریگه تېنگ کېلهدیگن سۉزلر بو تیلده یۉقلیگینی، همده، «ییغلهماق» سۉزی بیلن بیرگه شو معنانی تورلی درجهلرده افادهلاوچی «بۉخسهماق»، «ییغلمسینماق»، «اینگرهمک»، «سینگرهمک»، «سیقتهماق»، «اۉکورمک» و «اینچکیرمک» کبی نایاب سۉزلرنی هم کۉرستیب اۉتهدی.
نوایی، «قیزغنماق»، «تیکن» و «یسنماق» سۉزلریگه فارسی تیلدن معادل کېلتیریب، «قیمسنماق»، «چۉکور»، «تېلمورماق»، «بېزهنماق»، «چاقین»، «ایلدیریم» و «مېنگ» کبی سۉزلرگه عیناً تېنگ کېلووچی سۉزلر فارس تیلیده موجود بۉلمهگنینی معلوم قیلهدی.
شونینگدېک، تورکی تیلده «فارسیدین کۉپراک تجنیسآمیز لفظ و ایهامانگیز نکته بار که نظمغه موجب زیب و زینت و باعث تکلف و صنعتدور»، دېب، بو تیلگه مخصوص بۉلگن «تویوق» شعر مثالیده بیر قطار «کۉپ معنالی» سۉزلرنی اېسلتیب اۉتهدی:
- آت: ۱. اسم، نام. ۲. حیوان نامی، اسپ. ۳. آتماقنینگ بویروق حالتی.
- ایت: ۱. کوچیک. ۲. ایتماق/هَیدهماق. ۳. ییتماق.
- یان: ۱. کوییش، یانماقنینگ بویروق حالتی. ۲. یانباش. ۳. یاغدولیک، یانماقنینگ بویروق شکلی.
و شونگه اۉخشش، یاق، توز، کۉک، بار، ساغین، اۉت و باشقه سۉزلرنی مثال کېلتیریب، «بو نوع الفاظ هم که اوچ معنی و تۉرت معنی و آرتوغراق کیم اراده قیلسه بۉلغهی، کۉپ بار که فارسی الفاظده انداق یۉقتور»، دېب، ینه-ده اۉز بحثیگه دوام بېرهدی.
تورکی تیلنینگ ذرّه-ذرّه عجایباتی نوایی کۉزیدن اصلا توشیب قالمهگن دېسک، البته که مبالغه قیلمهگن بۉلهمیز. او تورکی و فارسی تیلنی بار ظرافتی بیلن اۉزلشتیرگن انسان صفتیده، بو ایکـّی تیل خصوصیده چوقور ایزلنیشلر آلیب بارگن. قوییدهگی متنگه دقت قیلینگ:
«آو و قوش که سلاطین آداب و رسومیده هر قیسی باشقه متعین ایشیتور، ایکـّلهسین شکاردېرلر و آوده عمده که «کییک»دور، تورک انینگ اېرکـَگین «هونه» و تیشیسین/مادهسینی «قیلماقچی» دېر. ینه «سۉیقون»نینگ هم اېرکـَگین «بوغو» و تیشیسین «مَرَل» دېر. سارت آهو و گوزندین اۉزگه نیمه دېمس. و بیر شۉر و شـَینلیغ آو که «تۉنغوز» آویدور انینگ هم اېرکـَگینی «قابان»، تیشیسین «مېکهجین» و اوشاغین/بالهسینی «چورپه» دېرلر و سارت برچهسین «خوک و گراز» لفظی بیله اَیتور».
او شونینگدېک، قوشلر تۉغریسیده سۉز یوریتیب، تورکیده «اۉردک»نینگ یېتمیش توری علیحده سۉزلر بیلن ناملنیشینی معلوم قیلهدی و فارسی تیلده یالغیزگینه «مرغابی» سۉزیدن باشقه سۉز یۉقلیگینی تیلگه آلهدی. ینه-ده، «آت»نینگ «توبوچاق»، «اورغوماق»، «یکه»، «یابو» و «تاتو» کبی نوعلری بارلیگینی اَیتیب، اونینگ بالهسی نامینی تورلی یاشلرده بیلدیرووچی «قولون»، «تای»، «غونَن»، «دونَن»، «تولَن»، «چیرغه» و «لانغه» سۉزلر مقابلیده فارسی تیلده فقطگینه «کُرّه» سۉزی استعمال بۉلیشینی و «جیبیلگیر»، «حنا»، «تۉقوم»، «جزلیغ»، «اولرچاغ»، «غنجوغه»، «چیلبور»، «قوشقون»، «قنتر»، «توفَک»، «تۉقه»، «بولدورغه»، «چوبچورغه»، «جیبه»، «جَوشن»، «کۉهه»، «قالغندوروق»، «قاربیجی»، «کېچیم»، «آهه»، «قلپاق»، «تۉپـّی»، «شیرداغ»، «دکله»، «یَلک»، «یاغلیغ»، «تېرلیک»، «تور»، «آشوغلوغ»، «یانسونگاک»، «قابورغه»، «ایلیک»، «اۉرته ایلیک»، «بۉغوزلاغو»، «قیماغ»، «قتلَمه»، «بولهماغ»، «قوروت»، «اولابه»، «قویماغ»، «اورکهماچ»، «قیمیز»، «سۉزمه»، «باخسوم»، «بۉزه»، «توتماچ»، «اوماچ»، «کوماچ»، «تالغان» و باشقه تورکی سۉزلرنینگ فارسی معادلی یۉقلیگیدن خبر بېرهدی.
نوایی، تیلشناسلیک بحثلریگه ینه بیر باب آچیب، «عرب تیلینینگ صرفی اصطلاحینینگ ابوابیده بیر باب [بار]دور که انگه «مفاعله» بابی آت قۉیوبتورلر که لفظ بیر مذکور بۉلوب، اما ایکـّی کیشی فعلیغه مشتملدور که بیر نوع واقع بۉلغهی، انداق که «معارضه» و «مقابله» و «مشاعره» و «مکالمه» و کلی بابدور. مونده عظیم فواید حاصل، و فارسیگویلر مونچه فصاحت و بلاغت دعواسی بیله، بو فایدهدین محروم»، دېب، ایکـّی کیشیگه اطلاق بۉلووچی سۉزلر عرب تیلیدن کۉره هم تورکی تیلده مرغوب ادا اېتیلیشینی منه بوندهی بیان قیلهدی: «تورک بلغاسی بو فایدهغه تعرض قیلیبدورلر، مصدرغه بیر «ش» (یش/وش) حرفی الحاق قیلماق بیله اول مقصودنی تاپیبدورلر. انداق که «چاپیشماق» و «تاپیشماق» و «قوچوشماق» و «اۉپوشماق» و بو شایع لفظدور، و بو لفظ واضعی عزیزلرغه جای تسلیم و تحسیندور که بغایت خوب قیلیبدورلر. و بو فصاحت بیله سارت فصحاسیدین تمام سیلجیدورلر».
محاکمهاللغتینده فعللرنینگ اۉتیملی و ایکّی مفعوللی حالتیگه هم اشاره قیلینیب، تورکی تیلده عرب تیلیگه اۉخشب فعلنینگ حرکت و حالتی اوچینچی کیشیگه اۉتیشی یخشی صورتده افادهلنیشی معلوم قیلینهدی: «ینه عربی صرف اصطلاحیده ایکـّی مفعوللوق فعللر بار که انینگ اداسی داغی معتبر و کلیدور. اندین داغی سارتلر عاری قالیبدورلر و اتراک انگه هم خوبراق وجه بیله متابعت قیلیبدولر. عربی انداق که «أعطیت زیداً درهما/زیدگه بیر درهم ساوغه قیلدیم (بو یېرده «زید» بیلن «درهم» مفعول واقع بۉلگن). بو ترکیبده اوچ لفظ مذکور بۉلور. الر لفظغه بیر حرف آرتورغان بیله مونگه اۉخشش بیر ضمیرنی آرتوروبتورلر، بغایت مختصر و مفید توشوبتور، انداق که «یوگورت» و «قیلدورت» و «یاشورت» و «چیقرت».
عموم تورکی تیللرده آتدن کېین کېلووچی «چی» قۉشیمچهسی کۉپینچه منصب، هنر و صنعتدن درک بېریب تورهدی. نوایی هم بو تۉغریده سۉز یوریتیب، «قۉرچی»، «سووچی»، «خزانهچی»، «یراقچی»، «چَوگانچی»، «نیزهچی»، «شوکورچی»، «یورتچی»، «شیلانچی»، «اختهچی»، «قوشچی»، «بارسچی»، «قۉروقچی»، «تمغاچی»، «جیبهچی»، «یورغهچی»، «حلواچی»، «کېمهچی»، «قۉیچی»، «بازچی»، «قووچی»، «تورناچی»، «کییکچی» و «تاووشقانچی» سۉزلرینی مثال کېلتیررکن، شو قۉشیمچهنینگ معناسینی انگلتووچی قۉشیمچه فارس تیلیده یۉقلیگینی بیلدیرهدی و «ینه بیر نوع عبارت و ادالری بار کیم بیراودین بیر ایشنی گمان اېلتمک بیله اول ایشنی اول کیشیگه نسبت گونه بېرورلر. یۉق که تحقیق یوزیدین، بلکه مظنه و گمان حیثیدین. اما بونده دقت کۉپتور، انداق که «بارغودېک» و «یارغودېک» و «کېلگودېک» و «بیلگودېک» و «اَیتقودېک» و «قـَیتگودېک» و «اورغودېک» و «سورغودېک» و بو فارسیدا ادا بۉلمس»، دېیدی اولوغ نوایی.
شونینگدېک، فعلنینگ آخریده «ج» (گچ/کچ/قچ/غچ) قۉشیلیشی بیلن سرعت اراده قیلینیشینی و «ر» حرفی («کۉر» قۉشیمچهسی) آرتدیریلیشی بیلن مبالغه و سعی اراده قیلینیشینی و بوندهی قۉشیمچهلر فارس تیلده اوچرهمسلیگینی بیان اېتهدی: «تېگگاچ»، «اېتگاچ»، «بارغاچ»، «یارغاچ»، «تاپقاچ»، «ساتقاچ» و «بیلهکۉر»، «قیلهکۉر»، «کېتهکۉر» و «بیتهکۉر».
حضرت علیشېر نوایی، صفت سۉزلرنینگ مبالغه حالتینی هم کۉزدن کېچیریب، «آپ-آق»، «قپ-قرا»، «قیپ-قیزیل»، «ساپ-ساریغ»، «یوپ-یومهلاق»، «یپ-یسـّی»، «آپ-آچوغ» و «چوپ-چوقور» سۉزلر بیلن ادعاسینی اثباتلب، فارسی تیل بو قاعدهدن مستثنالیگنی اَیتهدی و «ینه بیر «واو و لام» بعضی لفظغه الحاق قیلیب، بیر مخصوص صفتقه تعیین قیلورلر که سلاطیننینگ خواه رزم اسبابی اوچون و خواه بزم جهاتی اوچون معتبردور، انداق که هیراول (هیراوول) و قراول (قاراوول) و چینگداول (چینگداوول) و ینکاول (ینکاوول) و سۉزاول (سۉزاوول) و پَتاول (پتاوول) و کیتپاول (کیتپاوول) و یساول (یساوول) و بکاول (بکاوول) و شیغاول (شیغاوول) و دَقاول (دقاوول)».
نوایینینگ ادعاسیچه فارس تیلیده معادلی موجود بۉلمهگن یوز ته تورکی سۉز:
قووارماق، قوروقشهماق، اوشتمک، جییجهیماق، اۉنگدهیماق، چېکرهیمک، دۉمسهیمک، اومانماق، اوسنماق، اېگیرمک، ایگرمک، اۉخرهنمک، تاریقماق، اَلدهماق، اَرغهدهماق، ایشنماق، ایگلنماق، اَیلنماق، اېریکمک، ایگرهنمک، آوونماق، قیستاماق، قیینهماق، قۉزغلماق، ساورولماق، چَیقلماق، دېودهشماق، قییمنماق، قیزغنماق، نیکهمک، سییلنماق، تنلهماق، قیمیردهماق، سېرپمک، سیرمهمک، کَنارکهمک، سیغریقماق، سیغینماق، قیلیماق، یالینماق، مونگلنماق، ایندهماق، تېرگهمک، تېورهمک، قینگغهیماق، شیغَلدهماق، سینگرهماق، یَشقهماق، ایسقرماق، کۉنگرهنماق، سوخرهنماق، سییپهماق، قارهلهماق، سورکنماق، کویمنماق، اینگرهنماق، تۉشَلمک، مونغهیماق، تنچیقهماق، تنچیقالماق، کۉروکسهمک، بوشورغنماق، بوخسهماق، کیرکینمک، سوقهدهمک، بوسماق، بورمک، تورمک، تامشیماق، قَههماق، سیپقرماق، چیچرکهمک، جورکنمک، اۉرتنمک، سیزغورماق، گورپکلشمک، چوپروتماق، جیرغهماق، بیچیماق، قینگرانماق، سینگورمک، کوندهلتمک، کۉمورمک، ییگیرمک، کونگوردهمک، کینرکهمک، کېزرمک، دوپتولماق، چیدهماق، توزمک، قازغنماق، قیچیغلهماق، چیمدیلهماق[۲]، گنگسیرهمک، یَدهماق، قدهماق، چیقنماق، کۉندورماق، سۉندورمک، سوقلَتماق.
ادبیاتلر:
- نوایی، امیر علیشېر، محاکمهاللغتین، نشرگه تیارلاوچی: تاشقین بهایی. کابل، افغان پرس نشریاتی، ۱۳۸۸
- نوایی، امیر علیشېر، محاکمهاللغتین، مقدمه، تصحیح و تحشیه: داکتر حسین محمدزاده صدیق. تبریز، اختر نشریاتی، ۱۳۸۷
- نوایی، امیر علیشېر، محاکمهاللغتین، نشر اېتووچی: اسماعیل گاسپیرالی. س. پتربورگ، ترجمان نشریاتی، ۱۹۰۲
- نوایی، امیر علیشېر، محاکمهاللغتین، قۉلیاز نسخه.
[۱] بو سۉزلر مقاله سۉنگّیده بېریلگن.
[۲] بو سۉز یالغیز ۲- منبعده موجود.
