اۉزبېک تیلی الفباسی حقیده بېلگیلر
اۉزبېک تیلی الفباسی حقیده بېلگیلر
اۉزبېک تیلینینگ عربچه الفباسی حقیده بېلگیلر | معلومات دربارهٔ الفبای عربی زبان اوزبیکی
هر زبانی یک جهان است و زیستن در یک جامعهٔ زبانی، به معنای بودن در جهان همان زبان است. رشد یک زبان به معنای وسیع شدن جهان یک جامعهٔ زبانی نیز است.
بعضی دېیملر | بعضی اصطلاحات:
گرافیک: یازوو، خط، نوشتار
پیکتوگرافیک: چیزیق یازووی، خط تصویری، صورت نگاری - ایجاد شده توسط - سومریها.
ایدیوگرافیک: توشونچه یازووی، خط مفهومی، اندیشه نگاری - ایجاد شده توسط - مصریان قبطی (اکنون: جاپان و چین)
فونوگرافیک: تاووش یازووی، صوتی، صدا نگاری - الفبای معاصر اکثر زبانها منجمله: تورکی - اوزبیکی.
- اۉزهک: ریشه، واژهیی که با افزودن وند یا واژهٔ دیگر، از آن واژهٔ تازهیی ساخته شود. مثل: اۉر-اۉراق-اۉرماق-اۉراقچی.
- نېگیز: ریشه، بنیاد، اساس، واژهیی بدون افزوده شدن وند، عنصری که معنای اساسی واژه را میرساند.
- روش Ravish: قید: کلمهیی که مفهوم فعل، صفت یا کلمهٔ دیگر مانند زمان، مکان، چگونهگی، اندازه و ثبات یا نفی مقید سازد. روشداش: قید فعلی.
- صفتداش Sifatdosh: صفت مفعولی: صفتیکه نشانهٔ واقع شدن فعل یا حالتی، بر چیزی باشد. مثل: تیریلگن = چیده شده، سیتیلگن = گسسته، اوقیلگن = خوانده شده.
- بۉغین Boʻgʻin: هجا، بند، مفصل. بیر بۉغینلی=یکهجایی، ایکّی بۉغینلی=دوهجایی، اوچ بۉغینلی=سههجایی.
- کېلیشیک Kelishik: حرف اضافه (مانند: دن، ده، گه، که، قه، نی، نینگ).
- "نینگ" قرهتغیچ بېلگیسی
- "نی" توشوم بېلگیسی
اۉرنکلر: کتابنینگ بېتی = صفحهٔ کتاب، نیمهنی ایستهیسن = چی را میخواهی، ارسلان بازارگه کېتدی = ارسلان به بازار رفت، آیسون اویده = آیسون در خانه است.
سیرغهلاوچی: آواهای سایشی؛ تلفظ شده با اصطکاک نفس و وقفهٔ تنفس. لغزنده، لغزان. مثل: هدیکسیرهش، هکّهلش، همیورت، هاووچ، هید، هلپیرهماق و...
- اۉزبېک تیلی؛ کۉک تورکلر قاآنلیگی (م ۵۵۲ - ۷۴۴) دوریده، تورلی قبیلهلر بیرلشوویدن تشکل تاپیب «تورک» اسمی بیلن اتهلگن خلقنینگ تیلیدیر.
بعضیلر؛ تورکچه تیلنینگ اېسکیلیگینی بوندن ۷۰۰۰ ایلگریگه - سومریلر (میلاددن آلدین ۵۵۰۰ - ۴۰۰۰ ییللر) و ایلامیلر (میلاددن آلدین ۲۷۰۰ ییللر) دوریگه آلیب بارهدیلر.
سغد، پهلوی، اۉرخون - اېنهسای یا رونیک، اویغور و عرب یازوولری برچهسی آرامی یازووی بیلن شکللنگن.
- ۷ عصرنینگ بیرینچی یریمیده عرب یازووینینگ، کوفی و نسخ دېگن ایکّیته اساسی گرافیک کۉرینیشی یوزهگه کېلگن. عرب بۉلمهگن اولوسلر جملهسیدن تورکلر و فارسلر اسلام دینینی قبول اېتگنلریدن کېیین، عرب تیلینی اۉرگهنیش و عرب یازووینی قبول قیلیشگه مجبور قالگنلر.
- ۱٦ عصرده «خط بابری» ظهیرالدین محمد بابر تامانیدن ایجاد اېتیلگن.
- عرب یازوویدن؛ افغانستان (اۉزبېک، تورکمن و...)، ایران (آذر، تورکمن، قاشقای، حالاچ، شاحسیون و...) و دوغو تورکستان (اویغور) تورکلری فایدهلنهدیلر.
فونیتیک یازوو: سۉز ترکیبیدهگی اۉزهک و قۉشیمچهنی یازووده اېشیتیلیشیگه قرهب معیارلشتیریلیشی فونیتیک یازوو دېب یوریتیلهدی.
- چېگره بیلدیرووچی - گچه،
- روشداش شکلینی یساوچی - گچ، گونچه، گنی، گودېک،
- صفتداش شکلینی یساوچی - گن،
- بۉیروق میلینینگ ایکّینچی شخص کۉرستکیچی - گین، گینه = قۉشیمچهلری اوچ خیل اَیتیلهدی و شوندهی یازیلهدی:
۱. «ک» اونداشی بیلن توگهگن سۉزلردن کېیین: کۉنیککچ، زېریککچ، تۉککنی، کېچیککودېک، بوککن، اېککین، کیچیککینه.
۲. «ق» اونداشی بیلن توگهگن سۉزلردن کېیین: یاققچ، چیققونچه، چینیققنی، قۉرققودېک، اچیققینه و شو کبیلر.
۳. قالگن برچه حالتلرده سۉز قندهی تاووش بیلن توگَشیدن و قۉشیمچهلرنینگ باش تاووشی «ک» یا «ق» اَیتیلیشیدن قطع نظر، = «گ» یازیلهدی: کېلگیچ، آغگن، سیغگونچه، کېتگنی، کېلگودېک، بوزگن، اۉقیگین، یخشیگینه و باشقهلر.
- نسبت شکلینی یساوچی - دیر = قۉشیمچهسی جرنگلی اونداش بیلن توگهگن بیر بۉغینلی سۉزلرگه (کېل سۉزیدن باشقه)، و «ز» اونداشی بیلن توگهگن آرتتیرمه نسبت یساوچیسیدن کېیین قۉشیلهدی:
اۉرنکلر: قوودیر، اېگدیر، کولدیر، یېدیر، یاندیر، اۉتکزدیر، تامیزدیر و آقیزدیر کبی.
- قالگن برچه حالتلرده «دیر» قۉشیمچهسی «تیر» تلفظ بۉلهدی.
اۉرنکلر: تیکتیر، کیستیر، اویَلتیر، چَقیرتیر، کېتتیر، آلدیرتیر و...
مورفولوژیک یازوو: سۉز اۉزهگیگه قۉشیلووچی مورفیمنینگ یازووده تۉلیق یا ده قسماً بیر تیزیم اساسیده عکس اېتتیریلیشی یا ده اولرنینگ وریانتلریدن بیرینینگ تنلب آلیب یازیلیشی اساسیده بیر خیللیککه اېریشیش مورفولوژیک یازوو دېیلهدی. اۉرنک اوچون:
- اۉرین-پیت کېلیشیگی قۉشیمچهسی = دن:
کۉپدن، چپدن، ایشدن و مکتبدن سۉزلریده «دن» کېلیشیگی «تن» تلفظ اېتیلهدی. شونینگدېک اَیتدی، اۉقیتدی، چاپدی، اېشیتدی، توگتدی، آچدی، یاپدی، باتدی، اېکدی و اوزهتدی کبی فعل سۉزلریدهگی ایکّینچی شخص قۉشیمچهسی «دی» ---> «تی» شکلیده اېشیتیلهدی: اَیتتی، اۉقیتتی، چاپتی و...
- شونینگدېک (اَیتگن) سۉزیدهگی -گن قۉشیمچهسی ده -کن طرزیده (ایتکن)، (اَیتگین) سۉزیدهگی -گین قۉشیمچهسی -کین (اَیتکین) شکلیده اېشیتیلهدی؛ بیراق یلپی طرزده «دی»، «گن» و «گین» یازیلهدی: اَیتدی، کېتدی، یاپدی، اَیتگن، قیتگن، یاتگن، اونوتگین، یاروتگین، اېشیتگین و باشقهلر.
- تاریخی-عنعنوی یازوو: سۉز یا ده مورفیمنینگ حاضرگی تلفظ معیاریگه ماس کېلمهیدیگن، تاریخی شکلده یازیلیشی تاریخی-عنعنوی یازوو دېب یوریتیلهدی. اۉرنک اوچون:
[-گین] بویروق-ایستک میلینینگ شکلی اۉرنیده [-گیل -غیل] شکللری: اَیتگیل، اورمهگیل، قیلمهغیل و...
[-گنی] مقصد روشداشینینگ [-گلی -کَلی -قَلی -غلی] شکللری: اېتگلی، کویدیرگلی، یاققهلی، کۉرگلی و...
[-دن] چیقیش کېلیشیگی قۉشیمچهسی اۉرنیده [-دین -تین] شکللری: یېردین، کۉکدین، فارسچهدین، ایشیکتین و...
[-می] یوکلمهسینینگ [-مو] شکلی: کېلدینگ مو، بدندن مو، بار مو، اۉلدینگ مو و...
[-دیر] شکلینینگ [-دور -تور] طرزیده ایشلهتیلیشی: قیده دور، کیم دور، نیمه دور، نیگه دور و...
- حاضرگی اۉزبېک تیلیده، ۳۲ حرف یا گرافیک بار:
ا ب پ ت ث ج چ ح خ د ذ ر ز ژ س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ک گ ل م ن و ه ي
- اۉزبېک ادبی تیلیده ٦ ته اونلی یا واول تاووشلر بار:
آ = ā اَ ه = a ۉ = ö و ــُ = u ی ــِ = i ې = e
اۉرنکلر:
سوز Suz: سوزماق فعلیدن بویروق = از صافی بگذران
سۉز Söz: کلمه، واژه، لغت، سخن، وعده، قول
بوز Buz: بوزماق فعلیدن بویروق = خراب کن، منهدم کن
بۉز Böz: کرباس، سفید مایل به آبی، خالی، مجرد، بیتجربه
قوی Quy: قویماق فعلیدن بویروق = بریز، جاری کن
قۉی Qöy: گوسفند
بیل Bil: بیلماق فعلیدن بویروق = بدان، بفهم، درک کن
بېل Bel: کمر، آزمون یا تست، بیل
ییل Yil: سال (۱۲ ماه)، سن
یېل Yel: شمال، باد، نفخ، هوا
ایس Is: هید، بو، کیفیتی در اشیاء که حس بویایی را تحریک
اېس Es: یاد، خاطره، حافظه، هوش، عقل
اونلیلر سۉز باشیده سۉز اۉرتهسیده سۉز سۉنگگیده
و - u اوز - uz کوز - kuz بو - bu
ۉ - ö اۉز - öz کۉز - köz -
ی - i ایش - iş بیل - bil کتابی - kitobi
ې - e اېر - er بېل - bel یې - ye
ي - y اونداش ي، يا نسبت یاسی ادبی - adabiy
- ي اونداشی بیلن توگهیدیگن سۉزلرده، اگر اوندن آلدین «ه» شکلیده یازیلهدیگن «اَ - a» اونلی تاووشی کېلهدیگن بۉلسه، مذکور اونلی یازیلمَسدن، اوندن آلدینگی اونداش تاووش زبر بیلن اۉقیلیشی ممکن.
اۉرنکلر: اۉگي، مَلَي، لقَي، نۉغي و...
- بیراق اوشبو اونداشدن کېیین بیرار قۉشیمچه کېلگودېک بۉلسه، او حالده «ه» شکلیدهگی «اَ - a» اونلیسینی افادهلاوچی حرفنینگ یازیلیشی ضرور دیر.
اۉرنکلر: قۉلهیلیک، تۉقهیلیکلر، مَلَهیچیلیک، اۉگهیلیک و...
- اۉزبېک تیلیدهگی اونداش تاووشلر توبندهگیلردن عبارت:
ب پ ت ث ج چ ح خ د ذ ر ز ژ س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ک گ ل م ن [نگ] و ه ي
- جرنگلی اونداشلر (ب، و، گ، د، ی، ج، ز، غ، م، ن، نگ، ل، ر)
- جرنگسیز اونداشلر (پ، ف، ک، ت، چ، س، ق، ش، خ، ح)
- «و» تاووشی هم اونلی همده بیر اونداشنی افادهلشده قۉللنیلهدی. اوشبو اونداش؛ اۉزبېکچه همده عربچه و فارسچهدن اۉزلشگن سۉزلرنینگ باشیده، اۉرتهسیده و سۉنگگیده ده کېلهدی.
اۉرنکلر: وطن، وعده، وادی، تولید، غلو، کاولش، قووماق، تۉلاو، سَیلاو، کویاو و...
- یوقاریدهگی حرفلردن سکّیزتهسی عرب تیلیگه اۉزهل حرف حسابلنهدی، اولر (ث، ح، ذ، ص، ض، ط، ظ، ع) دن عبارت.
- بولرنینگ ایچیده «ذ» حرفی فارسچه سۉزلرده و شونینگدېک فارسچهدن اۉزبېک تیلیگه اۉزلشگن سۉزلرده ده قۉللنیلهدی.
- «ق» حرفی اېسه، اۉزبېک تیلی ایله عرب تیلیگه عاید سۉزلر اوچون اۉرتاقدیر، یعنی ترکیبیده «ق» بۉلگن سۉز اۉزبېکچه دیر، اۉزبېکچه بۉلمهگن حالده عربچهدن اۉزلشگن سۉزدیر؛ بیراق اصلا فارسچه همده اروپا تیللریدن اۉزلشگن سۉز اېمسدیر.
- ترکیبیده (ث، ح، ص، ض، ط، ظ، ع) حرفلریدن بیری بۉلگن سۉز مطلقا عربچهدیر، تورکچه، اۉزبېکچه، فارسچه و اروپا تیللریدن کېلگن سۉزلر (سقراط، افلاطون و ارسطو کبی اتاقلی آتلر خارج) هیچقچان بو حرفلر بیلن یازیلمهیدی. دېمک ارسلان، تۉی، تۉره و توردی کبی آتلرنی - اصلان، طۉی، طۉره و طوردی تیزیمده یازیش مطلقا ینگلیشدیر.
- عرب الفباسیگه مخصوص بېلگیلردن بیری ده تشدید ـــّـ دیر. او بیر سۉزده ایکّی مرته تکرارلنهدیگن اونداش حرفنینگ اوستیگه قۉییلیب، اۉشه اونداش ایکّی مرته اَیتیلگنینی بیلدیرهدی.
- تشدید بیر سۉزنینگ اۉزهگیده ایکّی مرته ایتیلهدیگن عین اونداش اوستیگه قۉییلهدی.
اۉرنکلر: ایکّی، یېتّی، قتّیق، کتّه، سکّیز، توقّیز، قشّاق، چقّان.
- بیراق اگر بیر اونداش تاووش سۉز اۉزهگیگه تېگیشلی بۉلیب، خودّی اۉشه اونداش قۉشیمچهلر یا گرامر بېلگیلریدن کېلیب قۉشیلسه، او حالده مذکور اونداش یازیلهدی و تشدید بیلن افاده قیلینمهیدی.
اۉرنکلر: کۉک-کۉککه (کوکّه-ناتۉغری)، یورهک-یورهککه (یورهکّه-ناتۉغری)، قیشلاق-قیشلاققه (قیشلاقّه-ناتۉغری)، قنّاد-قنّاددن (قنّادّن-ینگلیش)، سمرقند-سمرقندده (سمرقندّه-ینگلیش)، قاوون-قاووننی (قاوونّی-ینگلیش)، اېککن (اېکّن-ینگلیش)، یاققن (یاقّـن-ینگلیش) و...
- کۉرسهتیلگن قاعدهلرگه بناءً، اۉزبېک تیلینینگ عرب یازوویگه اساسلنگن حرفلری املاسینی اونلی (صدادار، واول) فونیملرنی افادهلاوچی حرفلردن باشلهیمیز:
۱. اَ [الف - a]: اوشبو حرف سۉز باشیده کېلگنیده «ا» و بعضاً زبر «ـــَ»، سۉز اۉرتهسیده کېلگنیده زبر «ـــَ» و «ه»، سۉز سۉنگگیده «ه» اۉقیلهدی: اکه، الَنگه، اتَمه، قَلَم، گَوده و...
۲. آ [الف مد - o]: اۉزبېکچه همده فارسچه و عربچهدن اۉزلشگن سۉزلرنینگ باشیده و بعضی عربچه سۉزلرنینگ اۉرتهسیده «آ» شکلیده، سۉزلرنینگ اۉرتهسی و آخریده اېسه «ا» شکلیده یازیلهدی: آنه، آته، آغیز، آش، آیت، مآب، مآل، مآخذ، مآثر، تلان، تاش، ییلاق، آیاق، تمنا، بها و...
۳. اِ [اِی - i]: سۉزلرنینگ باشیده کسره بیلن اۉقیلهدیگن الف ایله یازیلهدی: ایش، ایزداش، ایلدم، ایلدیز، ایلیک. سۉز اۉرتهسیده: اۉتین، اۉریک، بۉلیم، بیلیم. سۉز سۉنگگیده: کولگی، ایچکی، نشپاتی؛ قرهتقیچ بېلگیسی: کتابی، آتهسی، باشی؛ فعللرنینگ توسلنیشیده اۉتگن زمان اوچینچی شخص بېلگیسی صفتیده: کېلدی، آلدی، کېتمهدی و...
۴. اِ [اې - e]: اۉزبېکچه سۉزلرنینگ باشیده کسرهلی الف بیلن یازیلهدی: اېکین، اېگه، اېگیزک، اېزگو، اېشیک، اېلچی؛ اۉزبېکچه همده بعضی اۉزلشگن سۉزلرنینگ اۉرتهسیده الفسیز یازیلهدی: بېل، کېلماق، بېش، بېشیک، یېتّی، دېرهزه، کېچه؛ بعضی اۉزلشگن سۉزلرده کسره بیلن اۉقیلهدی: دِهقان (Dehqon)، مِهمان (Mehmon)، اِعلان (E'lan)، مِعمار (Me'mor) و شو کبیلر.
- بو حرف سۉز سۉنگگیده کېلمهیدی.
۵. او [و - u]: سۉز باشیده: اوی، اوچ، اوزماق، اوست؛ سۉز اۉرتهسیده: کوندوز، بوزاق، بوتون، یولدوز، یاووز، اصول؛ سۉز سۉنگگیده: کۉزگو، قیغو، کولگو، آمو، تویغو، بوغو و...
٦. اۉ [ۉ - õ]: بو تاووش اۉزبېکستان کیریل الفباسیده "Ў" و لاتین الفباسیده "Oʻ" حرفلری بیلن کۉرسهتیلگن). اۉت، اۉپیچ، اۉق، اۉزبېک، اۉیین، بۉی، کۉرپه، تۉرت، کۉنگیل.
- بو حرف سۉز سۉنگگیده کېلمهیدی؛ بیراق فارسچهدن اۉزلشگن سۉزلر سۉنگگیده کېلیشی ممکن: بۉ - bõ، خوشبۉ - xuşbõ، رۉ - rõ، گلرۉ - gulrõ، گېسۉ - gesõ و...
اونداش (همخوان، کانسونانت) فونیملرنی افادهلاوچی حرفلر:
۷. ب [بی - b]: سۉز باشیده: بابا، بلیق، باله، بیر، بیراق، بیرَم؛ سۉز اۉرتهسیده: کبی، اۉبدان، ابله، اوشبو؛ سۉز سۉنگگیده: یوزلب، کېلیب، کتاب، حرب و...
۸. پ [پی - p]: سۉز باشیده: پارلاق، پغانه، پتیر، پیلاو؛ سۉز اۉرتهسیده: آپه، تېپه، اۉپکه، قاپلان، قلپاق؛ سۉز سۉنگگیده: تۉپ، کۉپ، یاپ، سېپ و...
۹. ت [تی - t]: سۉز باشیده: تاش، تاووش، تنگه، تورک، تون، تۉز؛ سۉز اۉرتهسیده: بوتون، اۉتین، کوتیش، توتون؛ سۉز سۉنگگیده: اۉت، بورگیت، اېت، یخلیت، منقورت و...
۱۰. ث [ثی - s]: اوشبو حرف عرب تیلیگه خاص بۉلیب ایریم تلفظگه اېگه؛ بیراق اۉزبېکچه همده فارسچهده «س» تاووشی کبی اۉقیلهدی و یالغیز عربچهدن اۉزلشگن سۉزلرده کېلیب، شکلی یازوو بۉییچه یازیلهدی. سۉز باشیده: ثانیه، ثمر، ثواب، ثور؛ سۉز اۉرتهسیده: اثاثه، بعثت، مثنوی؛ سۉز سۉنگگیده: حدیث، دیوث، باعث و...
۱۱. ج [جیم - j]: سۉز باشیده: جان، جییده، جیملیک، جوشقین؛ سۉز اۉرتهسیده: تجارت، اجرهش، بیجین؛ سۉز سۉنگگیده: آماج، باج، ساج، اوج و...
۱۲. چ [چی - ç]: سۉز باشیده: چناق، چله، چندیر، چابک، چکّه، سۉز اۉرتهسیده: ایچکی، کېچیریم، کېچه، کۉچه، قاچماق، سۉز سۉنگگیده: ساچ، اۉماچ، سناچ، کوچ، اۉچ، اوچ و...
۱۳. ح [حی - h]: بو حرف ده عرب تیلیدن کۉچیریب آلینگن سۉزلرگه خاصدیر، اۉزبېک همده فارسچه تیللریده بو تاووش بیلن اَیتیلهدیگن سۉز اوچرهمیدی: حمد، حمله، حامله؛ احمد، محرم، احتمال؛ اصلاح، نکاح، روح و...
۱۴. خ [خی - x]: سۉز باشیده: خان، خانیم، خۉتیک، خیت؛ سۉز اۉرتهسیده: اخته، تۉخته، پخته؛ سۉز سۉنگگیده: شوخ، شیخ، تاریخ، اوچماخ و...
۱۵. د [دال - d]: سۉز باشیده: دنگسه، دلَـه، درّاو، دالغه، دوداق؛ سۉز اۉرتهسیده: اداق، آداش، اۉلکهداش، بوندن؛ سۉز سۉنگگیده: آزاد، شمشاد، استاد، فرهاد و...
١٦. ذ [ذال - z]: بو حرف ده عرب تیلیگه تېگیشلی، اساسأ عربچه و بیر قنچه فارسچه سۉزلر او بیلن یازیلهدی. اۉزبېکچهده خودّی «ز» حرفی کبی اَیتیلهدی: ذات، ذلت، ذره؛ کذب، عذاب، لذت، آذر؛ کاغذ، معاذ، انفاذ و...
۱۷. ر [را - r]: سۉز باشیده: رېجه، رۉزه، رامچی؛ سۉز اۉرتهسیده: کۉرهگان، اۉغری، بېرک، تیریک، اۉراق؛ سۉز سۉنگگیده: خبر، بالار، جسور، کَشیر، گَجیر، سیگیر و...
۱۸. ز [زوی - z]: سۉز باشیده: زۉرهوان، زال، زب، زلف، زلپ؛ سۉز اۉرتهسیده: انزِرت، اۉزبېک، قیزیل، سۉزلیک، سېزماق؛ سۉز سۉنگگیده: اۉز، سۉز، کۉز، بۉز، قیز، دونگیز، سېمیز و...
۱۸. ژ [ژی - j]: بو حرف اۉزبېک تیلیگه، فارسچه، پشتوچه همده اروپا تیللریدن اۉزلشگن سۉزلرده اۉچرهیدی: ژاله، ژولیده، ژتون، ژورنال، ژاندارم، ژوپیتر؛ اژدر، آژیر، اژدها؛ کۉژ، ایماژ، پلاژ، ماساژ، ژاژ و...
۱۹. س [سین - s]: سۉز باشیده: سریق، سکّیز، سیلاو، سَیین؛ سۉز اۉرتهسیده: ایستک، اېسدهلیک، کېسکین، قیسقه، باسمه، سۉز سۉنگگیده: التماس، تاس، ماس، تېرس، ایس، هارمس و...
۲۰. ش [شین - ş]: سۉز باشیده: شمه، شیلماق، شاشماق، شو، شاوقین، ششلیک؛ سۉز اۉرتهسیده: آقشام، قۉشین، قۉشنی، کۉشک، توشکون؛ سۉز سۉنگگیده: باش، تاش، یرهش، بۉش، اوروش، تیش و...
۲۱. ص [صاد - s]: بو حرف ده عرب تیلیدن اۉزلشگن سۉزلرگه خاص بۉلیب، اۉزبېکچه و فارسچهده خودّی سین کبی اَیتیلهدی: صبر، صحیح، صرف، صلح، صنف، صنم؛ اصلاح، اصل، معصوم، تصمیم؛ خاص، اخلاص، خلاص، خالص و...
۲۱. ض [ضاد - z]: بو حرف ده عرب تیلیدن کۉچیریلگن سۉزلرگه خاصدیر: ضد، ضرب، ضامن، ضرر؛ تضمین، مضمون، خضوع، غضنفر؛ مقراض، ریاض، انقباض، غامض و...
۲۲. ط [طا - t]: بو حرف ده عرب تیلیگه اۉزهل اونداشدیر. عربچه سۉزلر و تاریخي جهتدن سقلنیب قالگن بیر قنچه فارسچه سۉزلرده اوچرهیدی: طارق، طعام، طاعت، طلاق، طبع، طرف، طنطنه؛ اطاعت، اضطراب، مطبخ، اطمینان، مطلع؛ محیط، بسیط، انضباط، باسط، ربط، ارتباط و...
۲۳. ظ [ظا - z]: بو حرف ده عرب تیلیدن اقتباس اېتیلگن سۉزلرده تاپیلهدی: ظالم، ظلم، ظاهر، ظفر، ظن، ظهر؛ اظهار، تعظیم، مواظب؛ لحاظ، حافظ، حفظ، ملحوظ و...
۲۴. ع [عین - 'a]: بو ده عرب تیلیگه اۉزهل اونداشلردن بۉلیب، یالغیز دېییلگن تیلدن اۉزبېک تیلیگه اۉزلشگن سۉزلرده اوچرهیدی: عاید، عبادت، عاجز، عدل، عیب، عیش؛ معمار، معصوم، معاش، معیار؛ اشباع، بیع، فرع، ممنوع، خضوع و...
۲۵. غ [غین - ğ]: سۉز باشیده: غجیماق، غرَم، غرّام، غوچ، غۉر؛ سۉز اۉرتهسیده: تاغه، اۉغیل، اوغلاق، ساغلام، بغِیر؛ سۉز سۉنگگیده: ساغ، تاغ، چاغ، چراغ، کلاغ، تریغ و...
٢٦. ف [فی - f]: اوشبو حرف اۉزبېکچه، تگ تورکچه سۉزلرده همده عربیلشمهگن فارسچه سۉزلرده اوچرهمهیدی، یالغیز عربچه و اروپا تیللریدن اۉزلشگن سۉزلرده کۉرینهدی: فاجعه، فایده، فایض، فتنه، فقر، فکر، فتبال، فزیک؛ فلسفه، افترا، تفرقه، تفسیر، تفریح؛ طرف، ظرف، حریف، کثیف، ضعیف و...
۲۷. ق [قاف - q]: اوشبو اونداش اۉزبېکچه و عربچه سۉزلرگه خاصدیر، فارسچه همده اروپا تیللریدن اۉزلشگن سۉزلرده اوچرهمهیدی: قازان، قارین، قیغو، قیش، قیین، قرداش، قاری، قریه، قصر، قلم؛ اۉقووچی، توقّیز، آلقیش، تقیر، تقصیر، مقصد؛ قولاق، بیچاق، اۉچاق، کۉرماق، قیناق، شوق، مشق، عاشق و...
۲۸. ک [کاف - k]: کوندوز، کېچه، کۉز، کوز، کیپریک، ککلیک، کېمه، کېکسه، کۉنگیل، کاخ، کاسه، کمال؛ اېکین، اۉکسوک، اۉکوش، شکار؛ ایلیک، اۉتروک، اوسروک، چابک، تورک و...
۲۹. گ [گاف - g]: اوشبو اونداش عربچهدن کۉچیریلگن سۉزلرده کۉرینمهیدی: گۉزهل، گۉجوم، گَوده، گناه؛ یېنگیل، اېگه، بېلگی، سېوگی، اگر؛ تگ، رگ، بېگ، مېنگ و...
۳۰. ل [لام - l]: سۉز باشیده: لاچین، لای، لۉپّی، لۉک، لاویه، لوپه؛ سۉز اۉرتهسیده: آلمه، کېلین، بیلیم، قلّیق، قیلیق، سیلین؛ سۉز سۉنگگیده: اېل، بال، کېل، قاراوول، کسل، کول، کۉل و...
۳۱. م [میم - m]: سۉز باشیده: ماوی، مرَل، منگلَی، منگو، موشوک، مَیین؛ سۉز اۉرتهسیده: یامان، تامان، سمان، تېمیر، تېرمه، اَتَمه؛ سۉز سۉنگگیده: تیلیم، قۉنیم، آدیم، کۉلم، ایریم و.
۳۲. ن [نون - n]: سۉز باشیده: نرسه، نېگه، نېگیز، ناردان، نوقول، نوگای، نویان؛ سۉز اۉرتهسیده: آنه، اونداو، تۉنغیز، ایلَنه، ینگلیش، تینچ، سېوینچ، ینگی، سینگیل؛ سۉز سۉنگگیده: یان، قان، چین، آچون، توگون، بوتون، اوچون، بورون و...
۳۳. نگ [نگ - ng]: بیریکمهسی. جرنگلی تیل آرقه بورون تاووشینی افاده اېتیب، یالغیز اۉزبېکچه سۉزلرنینگ اۉرتهسی و سۉنگگیده کېلهدی: ینگی، ینگه، کۉنگیل، دېنگیز، سۉنگی؛ کېلینگ، تېنگ، سېنینگ، بیزنینگ، تانگ، کېنگ، یېنگ و...
۳۴. و [واو - v]: بو یېرده اونداش تاووشنی بیلدیریب، چین اۉزبېکچه همده اۉزلشگن سۉزلرده کېلهدی: وایه، ورّک، ونغ، ولدیرهش، وېکسېل، ویلکه، واله، وفا؛ آولش، قووانچ، یاووز، کاووشماق، چاووش، سولو؛ سوو، یازوو، تنلاو، مقتاو و...
۳۵. ه [ها - h]: سیرغهلاوچی جرنگلی بۉغیز اونداشینی افاده قیلهدی: هدِیک، هییقماق، هکّهلش، همیورت، هید، هاردیق؛ گوهر، بهار، شهر، آهار، زهره، سهراب؛ شاه، تباه، کلاه، آگاه و...
٣٦. ي [یا - y]: تیل اۉرته جرنگلی تاووشنی انگلتهدی. اۉرنک اوچون: سۉز باشیده: یاز، یاووز، یامان، یخشی، یریم، یاش، یاغدو، یشیل، یومورتا؛ سۉز اۉرتهسیده: اویه، تویه، قيین، سَيین، اۉيین، قَیناق، آیهان؛ سۉز سۉنگگیده: آی، تای، بای، اۉکتای، چیرای، ماوی، ختای، لای، خوشبوی، نیکتای و...
شوندهی قیلیب، کۉرسهتیلگن املا يۉریقلریگه کۉره، اۉزبېک ادبي تیلی الفباسینینگ املاسی ده بېریلگن اۉرنکلر یاردمیده آچیقلندی. املا توزوکلری بۉلیمیده همده الفباده اونلی و اونداش فونیملرنی افادهلاوچی حرفلر املاسی اۉرنکلریده، اۉقووچیلر اۉزبېکچه سۉز تورکوملری و قۉشیمچهلری املاسی تۉغریسیده بیرآز ده بۉلسه، توشونچهگه اېگه بۉلیشلری کوتیلهدی.
پوهنوال دوکتور سید محمد عالم لبیب، یازگن مقالهسیدن کۉچیریلدی.
سایگی ایله
انیس ییلماز مدنی | Anis Yılmaz Madani
